Ks Nguyễn Ngọc Bảo
Việc Liên minh Châu Âu (EU) quyết định đưa Việt Nam vào danh sách đen (danh sách các khu vực tài phán không hợp tác về thuế, lách thuế, rửa tiền) vào ngày 17 tháng 2 năm 2026 đã gây bất ngờ cho dư luận quốc tế. Quyết định này diễn ra ngay sau khi EU và Việt Nam vừa thắt chặt quan hệ ngoại giao bằng việc ký kết Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 1 năm 2026.
Đây là một quy trình tự động về mặt kỹ thuật liên quan đến các tiêu chuẩn quản trị toàn cầu. Việt Nam bị điểm tên vì một lý do rất cụ thể: thiếu tính minh bạch và chậm trễ trong yêu cầu trao đổi thông tin thuế.
1. Đánh giá không tuân thủ từ diễn đàn toàn cầu của OECD
Để lập ra danh sách này, EU dựa trực tiếp vào các kết quả kiểm toán của Diễn đàn Toàn cầu về tính minh bạch và trao đổi thông tin thuộc OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế).
- Xếp hạng vào danh sách "Không tuân thủ" (Non-Compliant): Trong kỳ đánh giá về Cơ chế Trao đổi thông tin theo yêu cầu (Exchange of Information on Request - EOIR) công bố cuối năm 2025, hệ thống của Việt Nam bị đánh giá là chưa đạt yêu cầu và nhận mức xếp hạng thấp nhất.
- Tiêu chí 1.2 của EU: Quy định của châu Âu nêu rõ rằng bất kỳ quốc gia nào bị OECD xếp hạng tổng thể là "không tuân thủ" trong việc trao đổi thông tin theo yêu cầu sẽ tự động bị chuyển sang danh sách đen (Phụ lục I).
OECD và EU nêu ra các điểm yếu sau của Việt Nam:
- Chậm trễ trong xử lý: Thủ tục hành chính còn quá chậm trong việc cung cấp thông tin ngân hàng hoặc thông tin thuế theo yêu cầu của các cơ quan quản lý châu Âu khi họ tiến hành điều tra các vụ việc gian lận.
- Tính bảo mật và quyền tiếp cận dữ liệu: Còn tồn tại những lỗ hổng pháp lý và vận hành trong việc đảm bảo quyền tiếp cận trực tiếp vào sổ đăng ký doanh nghiệp, thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng (đối với các qũy tín thác (trust)) và các chứng từ kế toán ngân hàng. Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn bảo mật đối với dữ liệu được chia sẻ cũng bị đánh giá là chưa bảo đảm.
2. Chậm trễ trong báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR)
Ngoài việc trao đổi thông tin theo yêu cầu, Hội đồng EU cũng ghi nhận nhiều chậm trễ của Việt Nam trong việc triển khai các công cụ thuộc Hành động 13 của Dự án BEPS (chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận) do OECD khởi xướng. Đây là nghị định thư về trao đổi tự động báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (Country-by-Country Reporting - CbCR), bắt buộc các tập đoàn đa quốc gia phải kê khai chi tiết lợi nhuận và số thuế đã nộp tại từng quốc gia nơi họ hoạt động. Mọi người đều biết về các thua lỗ nặng nề các tập đoàn lớn của Việt Nam do tham nhũng, biển thủ công qũy quy mô.
Việt Nam đã chính thức cam kết với EU sẽ khắc phục các thiếu sót về mặt lập pháp và kỹ thuật này để đạt những tiến bộ trong chu kỳ đánh giá tiếp theo vào mùa thu năm 2027.
Lãnh đạo CSVN có nhu cầu che dấu tài sản phi pháp
Việc Việt Nam — một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa — bị xếp vào nhóm "thiên đường thuế khóa (tax heaven)" nghe có vẻ nghịch lý. Việt Nam có thể không thuộc các quốc gia chủ trương bảo mật thông tin ngân hàng, nhưng các thành phần lãnh đạo CSVN vì đã thâu tóm được hàng trăm triệu, hàng tỷ Mỹ Kim tài sản phi pháp, có nhu cầu che giấu và tẩu tán các tài sản này tại các thiên đường thuế khóa.
Việt Nam đang áp dụng một chính sách ưu đãi thuế rất cạnh tranh (miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp kéo dài, thành lập các khu kinh tế đặc biệt) để thu hút các tập đoàn lớn trong lĩnh vực công nghệ và công nghiệp (như Samsung hay Intel). Tuy nhiên đối với EU, việc thu hút đầu tư này bắt buộc phải đi đôi với tính minh bạch tuyệt đối: một quốc gia có thể đánh thuế thấp, nhưng phải cho phép kiểm toán một cách minh bạch.
Làm sao đưa Việt Nam ra khỏi danh sách
CSVN đã ngay lập tức phản hồi và khẳng định quyết tâm hợp tác sớm nhất có thể để khắc phục tình hình. Việc có tên trong danh sách đen sẽ làm tăng chi phí đầu tư của các doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (do phải chịu mức thuế khấu trừ tại nguồn mang tính trừng phạt cao hơn và các thủ tục kiểm soát nghiêm ngặt hơn đối với các công ty EU).
Hiện tại, Việt Nam đang nằm dưới sự giám sát chặt chẽ. Dù EU cập nhật danh sách này mỗi năm hai lần (đợt rà soát tiếp theo là vào tháng 10 năm 2026), việc đưa một quốc gia ra khỏi danh sách đen thường phải mất từ 12 đến 24 tháng — thời gian cần thiết để Hà Nội thông qua các cải cách pháp lý và chứng minh với OECD việc áp dụng hiệu quả các cam kết đó trên thực tế, chứ không chỉ trên lý thuyết./.
