Dạo này cụm từ "Gen Z" xuất hiện khắp nơi. Từ chuyện công sở, chuyện yêu đương, cho tới chuyện xuống đường biểu tình ở nửa vòng trái đất. Vậy Gen Z là ai, và tại sao thế hệ này lại gây chú ý đến vậy?
Gen Z là ai?
Nói đơn giản, Gen Z là nhóm sinh ra sau Millennials và trước thế hệ Alpha. Các nghiên cứu phổ biến thường tính mốc từ năm 1995 đến 2010. Riêng Pew Research, một tổ chức nghiên cứu khá uy tín, lại chọn khung hẹp hơn, từ 1997 đến 2012. Con số chênh nhau chút ít, nhưng tựu chung vẫn là cùng một nhóm người.
Điều đặc biệt của Gen Z nằm ở chỗ, đây là thế hệ đầu tiên lớn lên hoàn toàn trong thế giới Internet. Không phải kiểu "biết dùng Internet", mà là sinh ra đã có nó rồi. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, wifi tốc độ cao, tất cả đã có sẵn từ khi họ còn bé xíu. Millennials thì khác, họ còn nhớ thời chưa có smartphone. Gen Z thì không.
Gen Z không có một tuổi thơ yên bình cho lắm. Họ lớn lên giữa khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Chưa hết, đại dịch COVID-19 ập tới đúng lúc nhiều người trong số họ đang ở tuổi định hình sự nghiệp. Cộng thêm công nghệ thay đổi với tốc độ chóng mặt, mọi thứ cứ dồn dập.
Chính những trải nghiệm đó đã tôi luyện nên một thế hệ có hệ giá trị khá khác biệt. Họ coi trọng sức khỏe tinh thần, coi trọng tự do cá nhân. Đạo đức và tính tự chủ cũng được đặt lên hàng đầu. Ngược lại, lòng trung thành mù quáng với tổ chức, kiểu "làm một công ty đến hết đời" như thế hệ ông bà, cha mẹ, thì Gen Z không mặn mà lắm.
Ở Việt Nam, Gen Z hiện chiếm khoảng 19 đến 25% dân số. Con số này không nhỏ. Và dự kiến đến năm 2027, họ sẽ đóng góp tới một phần ba lực lượng lao động cả nước. Nói cách khác, đây chính là nhóm sẽ định hình nền kinh tế Việt Nam trong tương lai gần.
So với Baby Boomers hay Gen X, những người vốn coi sự ổn định và thâm niên là vàng, Gen Z lại ưu tiên cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Linh hoạt cũng là từ khóa quan trọng với họ.
Điều này dẫn đến một hiện tượng khá thú vị. Gen Z sẵn sàng nhảy việc nếu cảm thấy giá trị cá nhân không khớp với văn hóa công ty. Môi trường làm việc độc hại càng khiến họ rời đi nhanh hơn. Họ cũng không thích kiểu chờ đợi cả năm mới được đánh giá hiệu suất một lần. Phản hồi thường xuyên, lộ trình thăng tiến rõ ràng, đó mới là thứ họ cần.
Tại Việt Nam, biểu hiện rõ nhất chính là hiện tượng "Quiet Quitting", tạm dịch là nghỉ việc trong im lặng. Đây không phải nghỉ việc thật, mà là làm đúng phần việc được giao, không cố gắng thêm, không ôm đồm. Một cách phản ứng lại văn hóa làm việc quá sức.
Thêm nữa, Gen Z Việt Nam cũng không ngại "bật sếp". Họ tranh luận thẳng thắn để bảo vệ quan điểm của mình. Điều này đôi khi khiến các thế hệ quản lý cũ đánh giá là ngạo mạn, thiếu kỷ luật. Nhưng với Gen Z, đó đơn giản là cách họ bảo vệ chính kiến.
Gen Z đặc biệt quan tâm tới công bằng xã hội, đa dạng, hòa nhập, và cả môi trường. Họ kỳ vọng thương hiệu và nhà tuyển dụng phải có trách nhiệm xã hội thật sự. Không phải kiểu làm màu, PR qua loa cho có.
Ở các thành phố lớn như Hà Nội, giới trẻ dùng mạng xã hội để kêu gọi tẩy chay những thương hiệu vi phạm đạo đức kinh doanh. Họ cũng đang dần quay lưng với thời trang nhanh, chuyển sang ủng hộ các sản phẩm bền vững hơn. Một phần vì lo ngại khủng hoảng khí hậu, một phần vì muốn tiêu dùng có trách nhiệm hơn.
Cũng có một xu hướng khác đáng chú ý. Nhiều bạn trẻ Việt đang trì hoãn kết hôn, thậm chí từ chối sinh con. Lý do chủ yếu xoay quanh gánh nặng tài chính. Nhưng cũng có phần vì họ muốn giữ tự do cá nhân lâu hơn.
Là "người bản địa kỹ thuật số", Gen Z nắm bắt công nghệ cực nhanh. Họ thích giao tiếp bằng hình ảnh, video ngắn kiểu TikTok hay Reels. Văn bản dài dòng, họp hành truyền thống, không phải gu của họ.
Gen Z cũng khá tự tin trong việc thể hiện bản sắc cá nhân. Họ phá vỡ nhiều chuẩn mực cũ về vẻ đẹp hay giới tính. Ở Việt Nam, dù vẫn chịu ảnh hưởng khá mạnh từ Nho giáo và mối quan hệ gia đình chặt chẽ, Gen Z vẫn đang dần định hình lối sống riêng. Đôi khi điều này tạo ra xung đột thế hệ, nhất là khi họ đòi hỏi sự thấu hiểu và giá trị tinh thần, chứ không chỉ lương thưởng.
Trên toàn cầu, Gen Z đang thực hiện những cuộc phản kháng mạnh mẽ nhắm vào các định chế cũ. Từ chính trị, kinh tế, cho tới xã hội.
Yêu cầu của họ khá rõ ràng: minh bạch chính trị, xóa bỏ tham nhũng, công bằng kinh tế, và bảo vệ quyền kỹ thuật số. Mức độ phản kháng thì đa dạng lắm. Có khi chỉ là phong trào ôn hòa trên mạng xã hội. Nhưng cũng có khi leo thang thành biểu tình quy mô lớn, đủ sức làm sụp đổ cả một chính phủ.
Điểm chung của các phong trào Gen Z là tính bùng phát và không có người lãnh đạo rõ ràng. Không cấu trúc phân cấp chặt chẽ. Điều này giúp họ phản ứng nhanh, đồng thời khó bị đàn áp hơn so với các phong trào truyền thống.
Họ cũng biến văn hóa đại chúng, như anime hay K-pop, thành ngôn ngữ chính trị. Vừa để châm biếm chính quyền, vừa để xây dựng sự đoàn kết trong nội bộ. Một vài trường hợp còn tiến tới hành động trực tiếp, như chiếm đóng các tòa nhà chính phủ.
Bangladesh năm 2024 được xem là cuộc cách mạng Gen Z thực sự đầu tiên. Bắt nguồn từ phong trào sinh viên phản đối hệ thống hạn ngạch việc làm chính phủ, nó cuối cùng buộc thủ tướng phải từ chức.
Sang năm 2025, Nepal cũng chứng kiến biểu tình dữ dội, sau khi chính phủ cấm tới 26 nền tảng mạng xã hội, bao gồm cả TikTok và Facebook. Thanh niên Nepal xem đây là đòn giáng mạnh vào quyền tự do ngôn luận. Họ xuống đường, thậm chí đốt phá tòa nhà quốc hội.
Ở Trung Quốc thì khác một chút. Phong trào "Nằm thẳng", hay Tang ping, là một hình thức phản kháng thụ động hơn nhiều. Không biểu tình, không xuống đường. Chỉ đơn giản là từ chối tham gia guồng quay làm việc "996" khắc nghiệt, cùng áp lực xã hội về chuyện mua nhà, kết hôn.
Với Gen Z, các nền tảng như TikTok, Discord, Telegram, Facebook không đơn thuần là chỗ giải trí. Chúng là diễn đàn để thảo luận, tổ chức, và lan tỏa phong trào. Tại Nepal hay Maroc, Discord thậm chí trở thành "phòng chỉ huy" cho các cuộc biểu tình.
Điều thú vị là Gen Z rất giỏi dùng biểu tượng quen thuộc để truyền tải thông điệp chính trị phức tạp. Lá cờ hải tặc trong One Piece, chẳng hạn, đã trở thành biểu tượng toàn cầu cho sự giải phóng, chống lại các nhà lãnh đạo tham nhũng. Từ Indonesia, cho tới Nepal, rồi cả Madagascar.
Cử chỉ chào ba ngón tay, lấy từ phim Hunger Games, cũng được dùng trong các cuộc biểu tình đòi dân chủ tại Thái Lan và Myanmar. Còn ở Hàn Quốc, Nhật Bản, người hâm mộ K-pop lại biến gậy cổ vũ thành thứ vũ khí ánh sáng đặc biệt, tạo ra không gian phản kháng rất riêng.
Sự hài hước, châm biếm cũng là công cụ sinh tồn của Gen Z giữa thế giới đầy biến động. Họ có thể vừa chế meme hài hước về chính nỗi đau của mình, vừa hành động rất nghiêm túc với các vấn đề như nữ quyền hay môi trường. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đó chính là cách Gen Z đối diện với áp lực thời đại.
Khác với phương Tây, nơi Gen Z tham gia chính trị khá sâu, Gen Z Việt Nam thường bị coi là thờ ơ chính trị hơn. Điều này một phần đến từ đặc thù xã hội. Tuy nhiên, vẫn có những cảnh báo về nguy cơ giới trẻ bị lôi kéo vào các hoạt động bất tuân dân sự, thông qua mạng xã hội, bằng những kích động từ bên ngoài.
Nhìn chung, sự phản kháng của Gen Z Việt Nam mang tính tinh tế hơn. Không xuống đường rầm rộ như Nepal hay Bangladesh. Thay vào đó, họ chọn cách thách thức những cấu trúc cũ kỹ ngay trong văn hóa công sở và thói quen tiêu dùng hàng ngày. Âm thầm hơn, nhưng không kém phần quyết liệt.
Tóm lại, Gen Z không chỉ là một nhóm tuổi đơn thuần. Đó là một hệ giá trị mới, một cách nhìn thế giới khác hẳn các thế hệ trước. Dù ở Hà Nội hay Dhaka, Seoul hay Kathmandu, họ đều đang tìm cách lên tiếng theo ngôn ngữ riêng của mình. Và có lẽ, thế giới sẽ còn phải nghe nhiều hơn từ thế hệ này trong những năm tới./.
